هشدار دانشمندان: بحران اقلیمی باید «وضعیت اضطراری سلامت جهانی» اعلام شود

گزارش تازه‌ی لنست که از میلیون‌ها مرگ بر اثر گرما خبر می‌دهد؛ خواستار شناسایی تغییرات اقلیمی به‌عنوان وضعیت اضطراری سلامت شده است.
براساس گزارش جدید کمیته‌ای بین‌المللی، با گذشت یک دهه از توافق پاریس، تدابیر کافی برای مقابله با پیامدهای بهداشتی تغییرات اقلیمی اتخاذ نشده است. تهیه‌کنندگان این گزارش از رهبران جهان خواسته‌اند بحران اقلیمی را رسما وضعیت اضطراری بهداشت جهانی اعلام کنند و حفظ سلامت انسان را در کانون برنامه‌ریزی‌ها برای کاهش آثار اقلیمی قرار دهند.

به گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، جدیدترین یافته‌های کارگروه پایش سلامت و تغییرات اقلیمی لنست حاکی از آن است که پیامدهای بهداشتی دگرگونی‌های اقلیمی با سرعتی فراتر از اقدامات جامعه جهانی در حال گسترش است.

مارینا رومانلو، استاد دانشگاه و مدیر اجرایی پروژه، اظهار داشت: «یک دهه پس از امضای توافق پاریس، آسیب‌های ناشی از تغییرات اقلیمی بر سلامت عمومی با سرعتی بیش از واکنش‌های بین‌المللی رشد می‌کند و در موارد متعددی حتی شتاب گرفته است.»
یک دهه گرمای بی‌سابقه

بر اساس گزارش لنست، ۱۱ سال گذشته گرم‌ترین سال‌های ثبت‌شده در تاریخ بوده‌اند. آمریکا داغ‌ترین سپتامبر تاریخ خود را پشت سر گذاشت و اروپا نیز در تابستان با موج گرمایی روبه‌رو شد که به ارزیابی پژوهشگران، در ۵۰ سال گذشته تقریبا بی‌سابقه بود. در همین حال، حتی دمای تابستان در مناطق شمالی شمالگان در روسیه نیز از ۳۲ درجه سانتی‌گراد فراتر رفت. روند گرمایش از نگاه اکثریت قاطع دانشمندان، کاملا انکارناپذیر است.
ایران نیز از روند جهانی مستثنا نبوده است. در سال‌های اخیر، کشور با موج‌های گرمای طولانی‌تر و شدیدتر، خشکسالی‌های گسترده و افت مداوم منابع آبی روبه‌رو شده است. بسیاری از مناطق ایران پنجمین سال پیاپی خشکسالی را تجربه کردند و کاهش بارش، افزایش دما و افت ذخایر آب‌های سطحی و زیرزمینی، فشار بی‌سابقه‌ای بر منابع آب کشور وارد کرده است.

کارشناسان هشدار می‌دهند که سفره‌های آب زیرزمینی در بسیاری از مناطق دیگر توان احیا ندارند و هم‌زمان، فرونشست زمین به یکی از پیامدهای جدی بحران آب در ایران تبدیل شده است.
براساس برآوردها، تغییرات اقلیمی در فاصله‌ی سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ عامل نزدیک به سه میلیون مرگ ناشی از گرما بود. ۶۸ درصد مرگ‌های مرتبط با گرما به تغییرات اقلیمی نسبت داده شد، درحالی‌که سهم یادشده در طول سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵ برابر با ۵۵ درصد بود. پیامدهای غیرمستقیم نیز کم‌اهمیت نیستند؛ موج‌های گرما می‌توانند بر برنامه‌های اهدای خون اثر منفی بگذارند و ذخایر خون را به سطحی بحرانی برسانند.

تغییرات دما حشرات بیماری‌زا را نیز تحت‌تاثیر قرار داده؛ به‌طوری‌که حضور پشه‌ها حتی در ایسلند هم ثبت شده است. نمونه‌های شناسایی‌شده به گونه‌ی کولیستا آنولاتا (culiseta annulata) تعلق دارند که هرچند به انتشار بیماری‌های انسانی شهرت ندارد، برخی ویروس‌های خطرناک از جمله ویروس نیل غربی را منتقل می‌کند.
خشکسالی و افراط آبی

هم‌زمان با تشدید گرما، دامنه خشکسالی نیز گسترده‌تر شده است. براساس گزارش، بیش از نیمی از خشکی‌های جهان در سال ۲۰۲۵ دست‌کم یک ماه خشکسالی شدید را تجربه کرده‌اند. با‌این‌حال، همان‌طور که رویداد کم‌سابقه‌ی ال‌نینو نشان می‌دهد، تغییرات اقلیمی در همه‌ی مناطق به یک شکل بروز نمی‌کنند و می‌توانند الگوهای آب‌وهوایی متفاوتی را رقم بزنند.

یافته‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد حدود ۸۰ درصد خشکی‌های زمین با ناهنجاری‌های شدید چرخه‌ی آب روبه‌رو هستند؛ به‌طوری‌که برخی مناطق کاهش فاجعه‌بار ذخایر بلندمدت آب را تجربه می‌کنند و برخی دیگر با بارش‌های بی‌سابقه و شدید مواجه‌اند.
بارش بیشتر، احتمال وقوع سیل، رانش زمین و بیماری‌های منتقل‌شونده از آب را بالا می‌برد. خشکسالی نیز کشاورزی، منابع غذایی و بهداشت را تهدید می‌کند. رومانلو می‌گوید با وضعیت اضطراری آشکاری روبه‌رو هستیم.

خشکسالی در حال گسترش است و جهان به‌سمت نوسان‌های شدید آبی پیش می‌رود؛ به‌طوری که برخی مناطق هر روز خشک‌تر می‌شوند و برخی دیگر با سیلاب‌های گسترده دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این روند فقط به‌معنای وخیم‌ترشدن تدریجی شرایط نیست، نشان‌دهنده‌ی تغییری جهشی است که باید به‌عنوان یک وضعیت اضطراری سلامت جهانی نیز به رسمیت شناخته شود.
با‌این‌حال، گزارش تأکید می‌کند که هنوز برای تغییر مسیر و کاهش پیامدهای بحران اقلیم دیر نشده است. هلن کلارک، نخست‌وزیر پیشین نیوزیلند و رئیس هیئت‌مدیره‌ی پایش لنست، می‌گوید: «گزارش هشدار می‌دهد که تغییرات اقلیمی به وضعیتی اضطراری در حوزه سلامت تبدیل شده است. مشکل کمبود شواهد نیست؛ اراده‌ی سیاسی برای اقدام بر مبنای این شواهد وجود ندارد. دولت‌ها باید تعهدات خود برای مقابله با تغییرات اقلیمی عمل کنند.»

کلارک تأکید کرد که کاهش سریع انتشار گازهای گلخانه‌ای باید هم‌زمان با افزایش چشمگیر سرمایه‌گذاری برای سازگاری با تغییرات اقلیمی پیش برود؛ به‌ویژه در جوامعی که کمترین نقش را در ایجاد این بحران داشته‌اند، اما بیش از دیگران از پیامدها آسیب می‌بینند.