یك ماه از آلودگی نفتی دریای عمان و خلیجفارس گذشت
لكه ننگ
آلودگی نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم، علاوه بر تهدید جدی و تخریب زیستگاههای ارزشمند این منطقه، یك نگرانی جدی هم بابت نفوذ این آلودگی به شبكه آب شرب جزیره ایجاد كرده بود به خصوص كه تمام فعالان و نیروهای محلی كه در پاكسازی آلودگی نفتی كمك رسانی میكردند از انتشار بوی غلیظ نفت تا كیلومترها دورتر از ساحل خبر میدادند و تصاویری هم كه از سواحل قشم منتشر میشد، تصاویر تكاندهندهای بود از شنهای سیاهرنگ ساحل آلوده قشم و نمونههای جمعآوری شده آب دریا كه كدر و تیره رنگ بود.
یك ماه قبل، انتشار لكه نفتی در سواحل عمان خبرساز شد.
19 مرداد، دولت عمان اعلام كرد كه نشت نفت از نفتكش «كارولین بزنگی» كه از ناوگان وابسته روسیه و حامل حدود 800 هزار بشكه نفت خام به مقصد هند بود و بعد از انفجار مین در نیمه خرداد، در حوالی جزایر حلانیات و در سواحل ظفار جنوبی به گل نشست، ظرف كمتر از یك ماه تا حدود 390 كیلومتر مربع گسترش یافته است.
یك روز بعد از اطلاعرسانی دولت عمان، رییس اداره حفاظت محیطزیست قشم، وجود لكه نفتی در وسعت یك كیلومتری سواحل جنوبی جزیره قشم و ساحل سوزا را تایید كرد اما گفت همزمان با اطلاعرسانی دولت عمان، باتوجه به شرایط جزر و مد، در محدوده دریایی هیچگونه آلودگی مشاهده نشد و نمونهبرداری از آب و رسوب ساحل برای بررسی دقیقتر به مركز سنجش آلودگی ارسال شد كه در بررسیهای جدید معلوم شد كه آلودگی نفتی به منطقه شیب دراز هم سرایت كرده است.
از همین زمان، مسوولان سازمان حفاظت محیطزیست و سازمان منابع طبیعی، به دنبال بازدید از منطقه درگیر آلودگی، پاكسازی محدوده جنگلهای حرا و بخشهای آلوده و همچنین اقداماتی برای جلوگیری از گسترش آلودگی به عرصههای جنگلی را آغاز كردند.
این اقدامات درحالی آغاز شد كه منبع جدید نشت آلودگی نفتی در سواحل جزیره قشم با اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه وارد فاز جدیدی شد و واقعیت انتشار آلودگی از نفتكش به گل نشسته در سواحل عمان را زیر سوال برد.
روز 22 مرداد، اسماعیل بقایی كه سخنگوی وزارت امور خارجه است، عامل نشت آلودگی نفتی را یك كشتی فلهبر خارجی اعلام كرد و در شبكه ایكس نوشت: «ترمیم زیستبوم دریایی تنگه هرمز، خلیجفارس و دریای عمان و جلوگیری از تشدید آلودگی آنها باید بخشی از ترتیبات مدیریت آتی تنگه هرمز باشد. چرا باید رسیدگی به وضعیت زیستمحیطی تنگه هرمز و دو سوی آن بخش لاینفك مدیریت آتی تنگه هرمز باشد؟ در چند روز گذشته، ویدیوهایی از آلودگی نفتی سواحل جزیره قشم منتشر شده است. این آلودگی از خلیجفارس به سمت ساحل آمده و شواهد اولیه نشان میدهد كه منشا آن یك كشتی فلهبر خارجی است. آلودگی در سه نقطه ساحلی و بخشهایی از سطح دریا گزارش شده است. این آلودگی تنها یك نمونه از آلودگیهای گسترده پیدا و پنهانی است كه طی چند دهه گذشته آبهای خلیجفارس و دریای عمان و زیستبوم دریایی منطقه را تخریب كرده و موجب آسیبها و صدمات تریلیون دلاری به مناطق ساحلی ایران شده است. چه كسی مسوول جبران خسارات و آسیبهای وارده است؟ آیا كشورهای مصرفكننده انرژی ارزان صادراتی از منطقه ما؟ یا شركتهای بیمه كشتیرانی؟ یا طرفهای متجاوز و شركای آنها كه خلیجفارس و دریای عمان را جولانگاه عملیاتهای نظامی و آزمایش مخربترین تسلیحات كردهاند؟ ایران به عنوان دارنده طولانیترین ساحل در خلیجفارس و دریای عمان نمیتواند نسبت به این وضعیت بیتفاوت باشد. همه طرفهای منتفع شونده از كشتیرانی تجاری در تنگه هرمز برای ترمیم آسیبهای زیستمحیطی وارده بر خلیجفارس و دریای عمان مسوولیت قانونی و اخلاقی دارند.»
لابهلای اخبار سیاسی، گسترش وسعت آلودگی نفتی در سواحل ارزشمند قشم ادامه داشت و اداره كل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان، اعلام كرد كه براساس گزارشهای اولیه، بخشی از لكههای نفتی وارد محدوده جنگلهای حرا شده و باتوجه به حساسیت بالای اكوسیستمهای مانگرو، ضرورت بررسی و اقدام فوری برای جلوگیری از گسترش آلودگی و كاهش آثار احتمالی آن مورد تاكید قرار گرفت.
معاون دریایی اداره كل بنادر و دریانوردی هرمزگان هم گفت كه گشتهای دریایی در روستای شیبدراز، نشان داده كه آلودگی در فاصله ۱۰ متری از ساحل روی سطح آب شناور است و مدیركل محیطزیست استان هرمزگان از رصد آلودگی نفتی در ۳۲ هزار مترمربع از سواحل جنوبی قشم و آلودگی حدود 90هزار متر مربع در پهنه دریایی خبر داد.
مدیركل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیطزیست هم در توضیح جزییات بیشتر از گسترش آلودگی نفتی در ساحل جنوبی جزیره قشم گفت كه وسعت آلودگی در بخش ساحلی نزدیك اسكله صیادی در روستای نقاشه، به حدود 2 كیلومتر افزایش یافته و افزود كه آلودگی همچنین در فاصله حدود ۷۰۰ متری از ساحل شنی و به صورت یك لایه نازك و نقاط پراكنده در ساحل مشاهده شده است.
به گفته این مقام مسوول، این محدوده آلوده، زیستگاه حدود 100 نهال حراست و اگر لاك پشتهای محدوده شیب دراز هم آلوده شده باشند، باید از منطقه خارج شوند.
۲۳ مرداد فرماندار قشم خبر داد كه به دنبال آغاز عملیات پایش و پاكسازی از اولین ساعات مشاهده لكه نفتی در خلیجفارس، آلودگی در سواحل جنوبی قشم كنترل شده اما پاكسازی دریا و سواحل همچنان ادامه دارد.
آلودگی نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم، علاوه بر تهدید جدی و تخریب زیستگاههای ارزشمند این منطقه، یك نگرانی جدی هم بابت نفوذ این آلودگی به شبكه آب شرب جزیره ایجاد كرده بود به خصوص كه تمام فعالان و نیروهای محلی كه در پاكسازی آلودگی نفتی كمك رسانی میكردند از انتشار بوی غلیظ نفت تا كیلومترها دورتر از ساحل خبر میدادند و تصاویری هم كه از سواحل قشم منتشر میشد، تصاویر تكاندهندهای بود از شنهای سیاهرنگ ساحل آلوده قشم و نمونههای جمعآوری شده آب دریا كه كدر و تیره رنگ بود.
با این حال مدیرعامل شركت آب، برق و تاسیسات قشم بر سلامت آب شرب جاری در لولههای مشتركان، تاكید كرد و گفت: «در مسیر آبی تاسیسات و آبشیرینكنهای شركت آب، برق و تاسیسات قشم هیچ آلودگی وجود ندارد و فرآیند تصفیه و تولید آب شرب قشم در شرایط كامل سلامت انجام میشود.»
نكته مهمتر، تكرار دوباره شایعات دست داشتن ایران در ایجاد این آلودگی نفتی بود.
اواخر اردیبهشت امسال و چند روز بعد از آغاز محاصره بنادر جنوبی ایران توسط نیروی نظامی امریكا، بعد از انتشار اخباری درباره لكه نفتی در خلیجفارس، شایعاتی درباره اشباع مخازن ذخیرهسازی جزیره خارك و رهاسازی عمدی ذخایر ارزشمند نفت با هدف كنترل ذخایر ایجاد شد كه مسوولان وزارت نفت، سازمان حفاظت محیطزیست و وزارت امور خارجه این شایعات را تكذیب و درباره آسیب به محیطزیست منطقه خلیجفارس، دریای عمان و تنگه هرمز در جریان جنگ و درگیری نظامی در این منطقه ابراز نگرانی كردند.
مدیرعامل شركت پایانههای نفتی ایران در واكنش به این شایعات گفت: «هیچگونه نشتی در زیرساختها، مخازن ذخیرهسازی، سیستمهای اندازهگیری، اسكلهها، خطوط لوله این منطقه و كشتیهای در حال بارگیری وجود ندارد.همه زیرساختهای انرژی خلیجفارس از طریق ماهواره رصد و حتی نشت یك بشكه نفت هم بلافاصله ثبت و گزارش میشود، مركز بینالمللی «میمك» به نمایندگی از سازمان بینالمللی دریانوردی نیز هیچ گزارشی مبنی بر آلودگی در این منطقه ثبت نكرده است. گزارشها و تصاویر ماهوارهای به طور معمول دارای مختصات جغرافیایی، ساعت و ابعاد تقریبی هستند درحالی تصاویر مورد ادعا، جزییات دقیقی ندارند. افزون بر نظارتهای ماهوارهای، در فرآیند عملیاتی پایانه، همه مراحل پهلودهی و بارگیری ازسوی همكارانمان از ابتدا تا انتها بررسی میشود تا از نبود وجود كوچكترین نشتی اطمینان حاصل شود. به محض انتشار اخبار ادعای وجود لكه نفتی در خارك، گروههای متخصص hse، اداره شیمیایی و آزمایشگاه، همه منطقه را پایش كردند اما حتی كوچكترین موردی یافت نشد.
روایتسازان مدعی لكهای هستند كه به سمت دریا میرود، درحالی كه باتوجه به جهت باد شمالغربی (۲۰ گره دریایی) به سمت جنوب شرقی، اگر لكهای وجود داشت باید به سمت ساحل میآمد كه همین تناقض نشاندهنده كذب بودن ادعا و به دور از واقعیت بودن تصاویر منتشر شده در رسانههای خارجی است.»
اسماعیل بقایی؛ سخنگوی وزارت امور خارجه هم، در نشست هفتگی خود با خبرنگاران، ادعای تخلیه عامدانه ذخایر نفت در نزدیكی جزیره خارك را دروغ محض خواند و گفت: «ما نسبت به آسیب دیدن محیطزیست منطقه خلیجفارس، دریای عمان و تنگه هرمز بسیار نگران هستیم. سابقه آسیب زدن به محیطزیست دریایی به چند دهه قبل برمیگردد. حضور نظامی امریكا در منطقه و جنگهایی كه بر منطقه تحمیل كرده پیامدهای زیست محیطی بسیار شدید و دیرپایی را بر منطقه تحمیل كرده است. این مطالبهای است هم از طرف ایران، منطقه و كل جامعه بینالمللی به خاطر اینكه محیطزیست متعلق به یك یا چند كشور خاص نیست. یكی از دلایلی كه ما معتقدیم نیازمند یك سازوكار مدیریتی برای تنگه هرمز هستیم، همین ایجاد اطمینان نسبت به حفظ محیطزیست دریایی و اتخاذ تدابیر برای ترمیم آسیبهایی است كه در جریان جنگ تحمیلی امریكا و رژیم صهیونیستی بر این پهنه آبی عارض شده است.»
همزمان با پاسخ سخنگوی وزارت امور خارجه به این شایعات، سازمان حفاظت محیطزیست هم اعلام كرد: «براساس نتایج حاصل از پایشهای انجام شده، منشا آلودگی مشاهده شده، تخلیه آب توازن
(ballast water) آغشته به مواد نفتی از یك نفتكش بوده است كه پیش از این در نزدیكی تنگه هرمز دچار آسیبدیدگی شده بود. انتشار این آب توازن آلوده، منجر به بروز آلودگی در مجاورت جزیره خارك شد. تاكید میشود كه هیچگونه نشت نفت از خطوط لوله، تاسیسات پایانههای نفتی یا سكوهای متعلق به شركت نفت فلات قاره ایران در این منطقه مشاهده یا گزارش نشده و آلودگی ایجاد شده صرفا ناشی از نشت آب توازن آلوده كشتی مذكور بوده است.»
هفته پایانی مرداد بعد از تكرار همین شایعات، مدیرعامل شركت ملی نفت ایران شایعات مطرح در فضای مجازی را رد و تاكید كرد: «شركت ملی نفت ایران تاسیسات بسیار محدودی در قشم دارد كه آن هم به دلایل تعمیراتی اكنون غیرفعال است و به صورت وسیع تاسیساتی برای تولید در این منطقه نداریم. اگر لكههای نفتی وجود داشته باشد، عاملش دشمن امریكایی-صهیونیستی و جنگی است كه آنها در منطقه راه انداختهاند، احتمالا عامل این لكهها نفتكشها یا شناورهایی هستند كه از خلیجفارس عبور میكنند. شایعاتی كه در رسانههای معاند درباره ریختن نفت در دریا مطرح میشود، كاملا از نظر كارشناسی رد است و كارشناسان مطلع هستند كه این مباحث دور از واقعیت است. درپی انسجام بخشهای مختلف وزارت نفت و شركت ملی نفت ایران با راهبری وزیر نفت، فعالیت در همه تاسیسات به نحو مطلوب مدیریت میشوند و هیچ آلودگی در چرخه تولید و بارگیری نفت وجود ندارد.»
انتشار دوباره آلودگی نفتی در آبهای آزاد، مورد توجه رسانههای خارجی هم قرار گرفته بود چنانكه شبكه خبری cnn گزارشهای تصویری از این آلودگی نفتی تهیه كرد و خبرگزاری رویترز هم به نقل از سازمان محیطزیست عمان با نگاهی به تاثیرات به گل نشستن نفتكش روسی در ساحل این كشور، گزارش داد كه انتشار این لكه نفتی كه حالا تا دو هزار كیلومتر وسعت یافته، با آلوده كردن حدود 40 كیلومتر از خط ساحلی این كشور میتواند به یكی از بزرگترین فجایع نفتی سالهای اخیر تبدیل شود.
بخش فارسی خبرگزاری بیبیسی هم، هفته پایانی مرداد و در آخرین روزهای عملیات پاكسازی سواحل قشم و هنگام، در یك گزارش، ضمن راستیآزمایی انتشار این لكه نفتی و با تایید اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نوشت: «بررسی تصاویر ماهوارهای توسط بیبیسی نشان میدهد این آلودگی پیش از رسیدن به سواحل جنوبی قشم، از عرض تنگه هرمز عبور كرده و رد آن به یك كشتی فلهبر آسیبدیده در آبهای عمان میرسد. شركت ردیابی دریایی تنكرتركرز نخستینبار گزارش داد كه منشا آلودگی رسیده به قشم، كشتی فلهبر «مینوان پایونیر» است، كشتیای كه سوم اوت در آبهای عمان، در بخش جنوبی تنگه هرمز، هدف حمله قرار گرفته بود. ایران مسوولیت این حمله را نپذیرفته و هیچ گروه یا كشوری تاكنون نیز مسوولیت آن را برعهده نگرفته است. بیبیسی نتوانسته به طور مستقل عامل حمله را مشخص كند. گزارشهای دریایی میگویند كشتی با یك «پرتابه ناشناس» هدف قرار گرفته است.»
در بخش دیگری از گزارش بیبیسی آمده است: «بیبیسی پس از گزارش تنكرتركرز به طور مستقل تصاویر ماهوارهای روزهای پس از حمله را بررسی كرد و توانست شكلگیری و حركت لكه نفتی را از نزدیكی این كشتی به سوی قشم دنبال كند. تصاویر ماهوارهای ۵ آگوست/۱۴مرداد، دو روز پس از حمله، مینوان پایونیر را در حالی نشان میدهد كه هنوز دود سیاه از آن بلند میشود. در نزدیكی كشتی نیز لكهای نفتی به وسعت حدود ۱۰ كیلومتر مربع قابل مشاهده است. دو روز بعد، تصاویر نشان میدهد وسعت لكه تقریبا دو برابر شده و آلودگی در جهت شمالغربی، به سوی قشم، در حال گسترش بوده است. تا ۱۰ آگوست/۱۹ مرداد، لكه نفتی در محدودهای بیش از ۳۰۰ كیلومتر مربع قابل مشاهده بود، مساحتی معادل بیش از ۴۰ هزار زمین فوتبال (بخشی كه دارای چمن سبز است). ویدیوهای منتشر شده در شبكههای اجتماعی كه بیبیسی آنها را راستیآزمایی كرده نیز حجم زیادی از مواد نفتی غلیظ و سیاهرنگ را نشان میدهد كه به ساحل سوزا در جنوب قشم رسیده است. چند روز بعد، وزارت امور خارجه ایران نیز اعلام كرد كه شواهد اولیه نشان میدهد منشا آلودگی یك «كشتی فلهبر خارجی» بوده است. وزارت خارجه نام این كشتی را اعلام نكرد، اما این توصیف آنها با گزارش اولیه تنكرتركرز و یافتههای مستقل بیبیسی درباره كشتی مینوان پایونیر مطابقت دارد. مینوان پایونیر یك كشتی فلهبر با ظرفیت وزنی حدود ۹۳ هزار و ۲۸۳ تن است كه سال ۲۰۱۱ ساخته شده و با پرچم لیبریا تردد میكند. براساس دادههای كشتیرانی بررسی شده توسط بیبیسی، این كشتی هنگام حادثه حدود ۸۹هزار و ۹۰۰ تن گندله سنگآهن حمل میكرد. مقصد اعلام شده مینوان پایونیر نیز بندر فجیره در امارات متحده عربی بود. مینوان پایونیر نفتكش نبود و محموله آن نیز نفت خام نبود. بنابراین آلودگی نفتی نمیتوانسته از محموله اصلی كشتی سرچشمه گرفته باشد. مینوان پایونیر هنگام حمله در آبهای عمان، حدود ۲۰ مایل دریایی (معادل ۳۷ كیلومتر) در شمالشرق شهر خصب در نزدیكی شبه جزیره مسندم قرار داشت. گزارشهای دریایی این موقعیت را محل حمله ثبت كردهاند. مسندم بخش شمالی عمان است كه در ساحل جنوبی تنگه هرمز و روبهروی سواحل جنوبی ایران قرار دارد. جزیره قشم در سوی دیگر این آبراه قرار گرفته است. گزارشهای دریایی میگویند پرتابه به «موتورخانه» كشتی آسیب زد، باعث قطع كامل برق شد و پس از آن در بخش اقامتی كشتی آتشسوزی رخ داد. شواهد موجود به سوخت مورد استفاده خود كشتی، یا «بانكر فیول»، به عنوان منشا احتمالی آلودگی اشاره دارد. هنوز مشخص نیست دقیقا چه مقدار سوخت از مینوان پایونیر وارد دریا شده و چه میزان از آن در آب، رسوبات ساحلی یا زیستگاههای حساس اطراف قشم باقی مانده است. همچنین هنوز ارزیابی مستقلی از میزان خسارت واردشده به حیات دریایی و مناطق ماهیگیری منتشر نشده است.»
روز 26 مرداد سرپرست اداره كل بنادر و دریانوردی هرمزگان از پایان عملیات پاكسازی لكههای نفتی از سواحل قشم خبر داد و گفت: «با آغاز عملیات میدانی از صبح روز سهشنبه ۲۰ مرداد پس از برگزاری نشست هماهنگی با بخشدار و شهردار بخش شهاب و تشریح دستورالعملهای فنی پاكسازی، در مرحله نخست، تیمهای ارزیابی شامل كارشناسان حوزه محیط زیست دریایی و تیمهای عملیاتی بنادر با حضور در منطقه، بازدیدهای میدانی و پایش سواحل، میزان و نوع آلودگی نفتی را بررسی كردند و پس از ارزیابی اولیه، عملیات مهار لكه نفتی با استقرار بومهای نفتی و در محدوده آلوده آغاز شد و با پایش و جمعآوری پسماندههای نفتی تا پاكسازی كامل محدوده ادامه پیدا كرد. با توجه به مشاهده آثار آلودگی در نوار ساحلی سوزا (در داخل خشكی)، تیمهای عملیاتی برای جلوگیری از نفوذ بیشتر آلودگی به بافت ساحلی با همكاری شهرداری سوزا، كار پاكسازی مكانیكی ساحل را با استفاده از دستگاههای لودر آغاز كردند و در روستای شیبدراز نیز تیم تخصصی مقابله با آلودگی با بهرهگیری از ورقهای جاذب، عملیات مهار و جمعآوری آلودگی را تا زمان تغییر وضعیت جزر و مد ادامه پیدا كرد. همچنین در راستای حفاظت از مزارع پرورش میگو و ماهی در قفس نیز با هماهنگی شیلات اقدامات پیشگیرانه و احتیاطی و در برخی موارد مورد مقابلهای صورت گرفت و به منظور توانمندسازی جوامع محلی، مقادیر كافی ورقهای جاذب دراختیار دهیاری روستای شیبدراز قرار گرفت. عملیات پاكسازی نقاط آلوده با استفاده از ورقها و پدهای جاذب انجام شد. این تجهیزات به طور مستقیم روی لكه نفتی قرار میگیرند و نفت موجود در سطح آب را جذب میكنند و همچنین باتوجه به حجم آلودگی در بخشهایی از دریا، پاشش دیسپرسانت (مواد شیمیایی تجزیهكننده) نیز با استفاده از شناورهای اداره كل بنادر انجام شد.»