بررسی «اعتماد» بر رتبه جهانی 20 دانشگاه معتبر كشور در 6 رنكینگ بینالمللی، نشان داد كه در طول 4 سال اخیر، تعداد كمی از این دانشگاهها ارتقای رتبه داشتند اما جایگاه تعداد زیادی از دانشگاههای ایران در این رنكینگها افت كرده است. در این گزارش، وضعیت دانشگاههای صنعتی امیركبیر، صنعتی شریف، علم و صنعت، خواجه نصیرطوسی، علوم پزشكی تهران، شهید بهشتی، فردوسی مشهد، تهران، علوم پزشكی شهید بهشتی، سهند تبریز، صنعتی اصفهان، شیراز، اصفهان، یزد، مازندران، شهید چمران اهواز، شهید باهنر كرمان، علوم پزشكی ایران، علامه طباطبایی و تربیت مدرس در رتبهبندیهای سال 2022 و 2026 بررسی و مقایسه شده است. رتبه جهانی بعضی از این دانشگاهها در حالی نسبت به 4 سال قبل كاهش یافته كه تعداد زیادی از فارغالتحصیلان این دانشگاهها، همچنان با تكیه به اعتبار نام این مراكز آموزشی، موفق به دریافت پذیرش تحصیلی از دانشگاههای معتبر جهان میشوند. این دانشگاهها، قطبهای آموزش پزشكی، علوم پایه، علوم انسانی، علوم فنی و مهندسی ایران هستند كه به دلیل مشكلاتی ازجمله كمبود بودجه پژوهشی و تحقیقاتی، مهاجرت اعضای هیات علمی، كاهش ارتباطات بینالمللی، بودجه ناكافی، كاهش حضور اعضای هیات علمی در سمینارهای بینالمللی و همچنین، موانع مرتبط با تحریمهای علمی و اقتصادی ایران، نتوانستهاند جایگاه علمی خود را ارتقا بدهند.
تاج رتبهبندیهای جهانی
رتبهبندیهای شانگهای، qs، تایمز، rur، usnews و cwur معتبرترینهای درجهبندی علمی و آموزشی دانشگاههای جهان هستند كه هر كدام، هر سال با معیارهای مشخصی، دانشگاههای فعال را رتبهبندی میكنند.
تعداد فارغالتحصیلان و اعضای هیات علمی برنده جوایز نوبل و مدالهای فیلدز دانشگاه، تعداد محققان پراستناد، تعداد مقالات نمایه شده یا منتشر شده در مجلات معتبر، عملكرد سرانه دانشگاه، شهرت علمی، شهرت دانشگاه، نسبت دانشجویان به اعضای هیات علمی، استنادات به هر دانشكده، نسبت استادان بینالمللی، كیفیت آموزشی، نسبت تعداد فارغالتحصیلان هر مقطع تحصیلی بالاتر به مقطع تحصیلی پایینتر، تحقیق، استنادات و تاثیر جهانی تحقیقات، درآمدزایی دانشگاه از طریق انتقال دانش و چشمانداز بینالمللی بابت تحقیقات و فارغالتحصیلان، تعداد دانشجویان، تعداد اعضای هیات علمی، تعداد فارغالتحصیلان به ازای مدرك تحصیلی، تعداد استادان و اعضای هیات علمی خارجی و غیربومی در دانشگاه، تعداد دانشجویان خارجی دانشگاه، تعداد مقالات بینالمللی تالیف مشترك با استادان، توانایی و پایداری مالی دانشگاه، درآمد پژوهشی اعضای هیات علمی دانشگاه، درآمد پژوهشی و بودجه سالانه دانشگاه، درآمد دانشگاه به ازای هر دانشجو، درآمد دانشگاه به ازای مقالات و پژوهشهای انجام شده، تعداد همایشها، جایگاه شغلی و تعداد فارغالتحصیلان شاغل در شركتهای معتبر، جایگاه علمی و پژوهشی دانشگاه، مهمترین معیارهای این رتبهبندیهاست.
نگاهی به نتایج 6 رتبهبندی معتبر دانشگاههای جهان در سال 2026 نشان میدهد كه 10 ردیف اول این رتبهبندیها، همچنان در اختیار دانشگاههای معتبر امریكا و انگلیس است. تكرار اسامی دانشگاههای معتبر امریكا و انگلیس در این رتبهبندیهای سالانه، پیامی مهمتر و فراتر از اعتبار نام یك مركز آموزشی است. نگاهی به این اسامی و ثبات جایگاه دانشگاههای امریكایی و انگلیسی در این ردیفها، نشان میدهد كه سرمایهگذاری برای توسعه علم در این دو كشور پیشرفته جهان، به یك اولویت در الفبای عملیاتی توسعه این دو كشور تبدیل شده است.
نتایج بررسی «اعتماد» در اسفند 1401 و شهریور 1405 بر وضعیت دانشگاههای معتبر جهان و ایران در رتبهبندیهای جهانی:
1- رتبهبندی شانگهای arwu
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2022: هاروارد / استنفورد / mit (موسسه فناوری ماساچوست) / كمبریج / بركلی / پرینستون / آكسفورد / كلمبیا / caltech (موسسه فناوری كالیفرنیا) / شیكاگو
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2026: هاروارد، استنفورد، mit (موسسه فناوری ماساچوست) كمبریج، بركلی، پرینستون، آكسفورد، كلمبیا، شیكاگو، caltech (موسسه فناوری كالیفرنیا)
رتبه دانشگاههای ایران - سال 2022 و بین 1000 دانشگاه جهان: دانشگاه تهران (301 - 400) دانشگاه علوم پزشكی تهران (401-500) دانشگاه تربیت مدرس (501-600) دانشگاه صنعتی امیركبیر (601 - 700) دانشگاه صنعتی شریف (601 - 700) دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی (701 - 800) دانشگاه علم و صنعت (801 - 900) دانشگاه فردوسی مشهد (901 - 1000) دانشگاه علوم پزشكی ایران (901 - 1000)
رتبه دانشگاههای ایران - سال 2026: دانشگاه علوم پزشكی تهران، دانشگاه تهران (501 - 600) دانشگاه امیر كبیر (801 - 900) دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی (901 - 1000) دانشگاه صنعتی شریف (901 - 1000) دانشگاه تربیت مدرس (901 - 1000)
2 - رتبهبندی qs
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2022: mit / اكسفورد / استنفورد / كمبریج / هاروارد / caltech / امپریال كالج لندن / eth (دانشگاه صنعتی زوریخ) ucl (كالج دانشگاهی لندن) / شیكاگو
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2026: mit، امپریال كالج لندن، استنفورد، اكسفورد، هاروارد، كمبریج، caltech، eth، ucl، دانشگاه ملی سنگاپور nus
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2022 و بین 1300 دانشگاه جهان: دانشگاه صنعتی شریف (381) دانشگاه صنعتی امیركبیر (465) دانشگاه تهران (521 - 530) دانشگاه علم و صنعت (541 - 550) دانشگاه شیراز (751 - 800) دانشگاه شهید بهشتی (1001 - 1200)
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2026: دانشگاه تهران (367) دانشگاه صنعتی شریف (390) دانشگاه امیركبیر (483) دانشگاه علم و صنعت (504) دانشگاه صنعتی اصفهان (620) دانشگاه شهید بهشتی (781 - 790) دانشگاه شیراز (791 - 800) دانشگاه فردوسی مشهد (1001 - 1200) دانشگاه اصفهان (1201 - 1400)
3- رتبهبندی تایمز the:
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2022: اكسفورد، caltech هاروارد، استنفورد، mit، كمبریج، پرینستون، بركلی، ییل، شیكاگو
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی 2026: اكسفورد، mit، پرینستون، كمبریج، هاروارد، استنفورد، caltech، امپریال كالج لندن، بركلی، ییل
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2022 و بین 1799 دانشگاه جهان: دانشگاه صنعتی شریف (401 - 500) دانشگاه علم و صنعت (501- 600) دانشگاه صنعتی امیركبیر، دانشگاه علوم پزشكی ایران، دانشگاه تهران، دانشگاه علوم پزشكی تهران (601 - 800) دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه شیراز (801 - 1000) دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه مازندران، دانشگاه صنعتی سهند، دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی (1001 - 1200) دانشگاه اصفهان، دانشگاه شهید باهنر كرمان، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشگاه یزد (1201 – 1500)
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2026: دانشگاه امیر كبیر، دانشگاه صنعتی شریف (351 - 400) دانشگاه علم و صنعت، دانشگاه تهران (401 - 500) دانشگاه علوم پزشكی تهران (501 - 600) دانشگاه علوم پزشكی ایران (601 - 800) دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی، دانشگاه تربیت مدرس (801 – 1000) دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه شیراز (1001 - 1200) دانشگاه صنعتی سهند، دانشگاه شهید باهنر كرمان، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشگاه اصفهان، دانشگاه مازندران (بالای 1501).
4- رتبهبندی rur
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2022: caltech / هاروارد / mit / موسسه آموزش علوم پزشكی كارولینسكا / eth / كلمبیا / امپریال كالج لندن / شیكاگو / جانز هاپكینز.
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2026: هاروارد، caltech، استنفورد، جانز هاپكینز، پنسیلوانیا، پكینگ چین، mit، ییل، كلمبیا، آكسفورد.
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2022 و بین 1000 دانشگاه جهان: دانشگاه علوم پزشكی تهران (176) دانشگاه تهران (325) دانشگاه صنعتی اصفهان (367) دانشگاه علم و صنعت (398) دانشگاه شهید بهشتی (459) دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی (482) دانشگاه اصفهان (686) دانشگاه علامه طباطبایی (748) دانشگاه مازندران (801).
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2026: دانشگاه علوم پزشكی تهران (119) دانشگاه تهران (180) دانشگاه علم و صنعت (235) دانشگاه صنعتی شریف (271) دانشگاه صنعتی اصفهان (441) دانشگاه شهید بهشتی (457) دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی (505) .
5- رتبهبندی usnews
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2022: هاروارد / mit / استنفورد / بركلی / آكسفورد / سیاتل / كلمبیا / كمبریج / caltech / جانز هاپكینز.
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2026: هاروارد، mit، استنفورد، اكسفورد، كمبریج، شینهوا چین، بركلی، ییل، كالج لندن، كلمبیا .
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2022 و بین 2165 دانشگاه جهان: دانشگاه تهران (329) دانشگاه علوم پزشكی تهران (517) دانشگاه صنعتی شریف (598) دانشگاه صنعتی امیركبیر (633) دانشگاه تربیت مدرس (708) دانشگاه صنعتی اصفهان (739) دانشگاه علوم پزشكی ایران (794) دانشگاه شیراز (821) دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی (826) دانشگاه علم و صنعت (879) دانشگاه مازندران (896) دانشگاه شهید بهشتی (1042) دانشگاه فردوسی مشهد (1046).
رتبه دانشگاههای ایران در سال 2026: دانشگاه تهران (314) دانشگاه صنعتی شریف (578) دانشگاه علوم پزشكی تهران (585) دانشگاه تربیت مدرس (783) دانشگاه صنعتی امیر كبیر (791) دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی (944) دانشگاه علم و صنعت (981) دانشگاه صنعتی اصفهان (1030) دانشگاه علوم پزشكی ایران (1033) دانشگاه شیراز (1081) دانشگاه فردوسی مشهد (1101) دانشگاه شهید بهشتی (1138) دانشگاه خواجه نصیر طوسی (1290) دانشگاه اصفهان (1380) دانشگاه شهید چمران اهواز (1646) دانشگاه شهید باهنر كرمان (1661) دانشگاه مازندران (1835) دانشگاه تكنولوژی سهند تبریز (2189) .
6 - رتبهبندی cwur
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2022: هاروارد / mit / استنفورد / كمبریج / آكسفورد / پرینستون / شیكاگو / كلمبیا / upenn (دانشگاه پنسیلوانیا) / caltech
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندی سال 2026: هاروارد، mit، استنفورد، كمبریج، اكسفورد، پرینستون، پنسیلوانیا، كلمبیا، ییل، شیكاگو .
رتبه دانشگاههای ایران در رتبهبندی سال 2022 و بین 2000 دانشگاه جهان: دانشگاه تهران (495) دانشگاه علوم پزشكی تهران (622) دانشگاه صنعتی شریف (646) دانشگاه صنعتی اصفهان (718) دانشگاه تربیت مدرس (768) دانشگاه صنعتی امیركبیر (790) دانشگاه علم و صنعت (908) دانشگاه شیراز (922) دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی (938) دانشگاه فردوسی مشهد (978) دانشگاه شهید بهشتی (1102) دانشگاه علوم پزشكی ایران (1223) دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی (1277) دانشگاه اصفهان (1454) دانشگاه شهید باهنر كرمان (1576).
رتبه دانشگاههای ایران در رتبهبندی سال 2026: دانشگاه تهران (478) دانشگاه علوم پزشكی تهران (582) دانشگاه صنعتی شریف (738) دانشگاه تربیت مدرس (760) دانشگاه صنعتی اصفهان (820) دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی (843) دانشگاه صنعتی امیركبیر (846) دانشگاه علم و صنعت (975) دانشگاه شیراز (986) دانشگاه علوم پزشكی ایران (996) دانشگاه فردوسی مشهد (1030) دانشگاه شهید بهشتی (1148) دانشگاه خواجه نصیر طوسی (1306) دانشگاه اصفهان (1504) دانشگاه شهید باهنر كرمان (1721) دانشگاه شهید چمران اهواز (1983).
چرا جایگاه ایران افت كرده است؟
كارن ابرینیا، دبیر كانون استادان دانشگاههای ایران و استاد تمام دانشكده مهندسی مكانیك دانشكدگان فنی دانشگاه تهران، در گفتوگو با «اعتماد» برخی دلایل كاهش رتبه جهانی دانشگاههای ایران در رنكینگهای بینالمللی را تحلیل كرده است. بودجه بسیار ناچیز پژوهش در كشور، كمبود و ضعف تجهیزات تحقیقاتی در دانشگاهها، ضعف ارتباط بینالمللی دانشگاهها با مجامع علمی و ركود دیپلماسی علمی، سرمایهگذاری اندك برای علوم پایه و رشتههای فنی مهندسی، بودجه ناچیز دانشگاهها، حقوق ناكافی استادان و اعضای هیات علمی و مهاجرت استادان دانشگاهها به دلیل نارضایتیهای اقتصادی و معیشتی، ازجمله دلایلی است كه ابرینیا به عنوان عوامل موثر در افت رتبه جهانی دانشگاههای كشور برمیشمرد.
چند دانشگاه برتر در امریكا و انگلیس، سالهاست كه در 10 ردیف اول رتبهبندیهای بینالمللی هستند و ممكن است سالی یك یا دو رتبه كاهش داشته باشند ولی به هر حال از این 10 ردیف اول پایینتر نمیآیند. 4 سال قبل، گزارشی از رتبهبندی جهانی دانشگاههای ایران داشتم كه حتی دانشگاههای مادر مثل دانشگاه تهران و صنعتی شریف و امیركبیر، از ردیف 300 به بعد بودند و بعضیشان حتی به ردیف هزار هم میرسیدند. امسال هم در بعضی رتبهبندیهای جهانی، بعضی دانشگاههای ایران افت رتبه دارند. جدولها نشان میدهد كه كاهش اعتبار دانشگاههای ایران در رتبهبندیهای جهانی، از نیمه دهه 1390 اتفاق افتاده است. این افت رتبه جهانی در حالی است كه فارغالتحصیلان ما، با تكیه به اعتبار همین دانشگاه و مثلا فارغالتحصیلی از دانشگاه صنعتی شریف یا امیركبیر، از دانشگاههای معتبر دنیا پذیرش و بورس تحصیلی میگیرند. چرا در این دهه، رتبه جهانی دانشگاههای ایران و به خصوص دانشگاههای برتر افت كرده است؟
دانشگاههای برتر ایران، سابقه خوبی در كشور دارند و فارغالتحصیلان، یكی از خروجیهای اصلی دانشگاهند. كیفیت علمی فارغالتحصیلان دانشگاههای ایران و به خصوص فارغالتحصیلان دانشگاههای برتر- چه آنها كه به خارج از كشور مهاجرت كردند و چه آنها كه در كشور ماندهاند- بسیار بالاست. مصداق این كیفیت علمی هم، رشد قابل توجه صنایعی است كه دولت و نظام بر آنها سرمایهگذاری كرده است. در جنگهای اخیر، صنایع موشكی ایران، خیلی درخشید و تعجب همگان را در جهان برانگیخت. صنایع موشكی، همان تكنولوژی و فناوری است كه توسط فارغالتحصیلان دانشگاه توسعه یافته است. تعدادی از فارغالتحصیلان كه به خارج از كشور رفتهاند، در شركتهای صنعتی مشغول به كارند و در جایگاه علمی خود خیلی درخشیدهاند و امروز، مدیران عامل تعدادی از شركتهای جهانی هستند. تعدادی از فارغالتحصیلان هم، به دانشگاههای معتبر جهان رفتهاند و چهرههای علمی برتر هستند. در همین دههای كه اشاره كردید، متاسفانه با مهاجرت تعداد زیادی از اعضای هیات علمی دانشگاهها مواجه بودیم كه در دانشگاهها یا مراكز صنعتی كشورهای توسعه یافته همچون امریكا و كانادا و انگلیس و اروپا استخدام شدهاند. طی 10 سال اخیر، 25درصد استادان رشتههای فنی مهندسی، مهاجرت كردهاند. در این مدت با مهاجرت دانشجویان هم مواجه بودیم ولی جنگهای اخیر، مانع مهاجرت شد. قبل از جنگ تعداد زیادی از دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف و امیركبیر و تهران، برای ادامه تحصیل به خارج از كشور میرفتند كه البته ادامه تحصیل هم، همان مهاجرت است. امروز، اغلب فارغالتحصیلان دانشكده فنی دانشگاه تهران، در كمپانیها و دانشگاههای بزرگ دنیا مشغول به كارند و نسبتا هم راضی هستند چون هم از نظر اقتصادی و هم از نظر علمی، در حال پیشرفت هستند. اینها، مصداق تایید كاركرد و برون داد و كیفیت علمی دانشگاههای ایران است. انتشار مقالات علمی در مجلات معتبر هم، مشمول ردهبندی جهانی و حائز امتیاز است كه تا چند سال قبل، بابت این ردهبندی در مقام 15 جهان بودیم و متاسفانه این رتبه تنزل كرد و به مقام 18 رسیدهایم ولی همین مقام، در مقایسه با كشورهایی مثل چین و امریكا كه مقام اول و دوم جهان هستند، رتبه نسبتا خوبی است. این شاخصها، كیفیت دانشگاههای ایران را تایید میكند اما چرا با وجود این شاخصها، دانشگاههای ما حتی نمیتوانند در ردیف 300 دانشگاه اول جهان باشند؟ یكی از شاخصهای ارتقای رتبه دانشگاهها، تبادل دانشجو و استاد است كه در همین دهه مورد اشاره، ایران بابت این شاخص افت شدیدی داشت. یكی دیگر از شاخصهای ارتقای رتبه دانشگاهها، ارتباطات بینالمللی و حضور اعضای هیات علمی در كنفرانسهای بینالمللی است. در این دهه و به دنبال مشكلات اقتصادی دانشگاهها، هم اعزام استادان و دانشجویان به كنفرانسهای بینالمللی و هم اعزام برای فرصتهای مطالعاتی بهشدت كاهش داشت علاوه بر اینكه تعداد مهمانان ما در كنفرانسهای بینالمللی داخل كشور هم به دلیل مسائل امنیتی بهشدت افت كرد چون این مهمانان، یا به دلیل برگزاری این كنفرانسها در ایران، از حضور انصراف میدادند یا اگر میآمدند، با برچسبهای سیاسی و جاسوسی و امنیتی مواجه میشدند و همین عامل هم باعث كاهش تعداد مهمانان خارجی در ایران شد.
به ضرورت حضور اعضای هیات علمی در كنفرانسهای خارجی اشاره كردید. در این 5 سال كه قیمت ارز گران شد، بارها این اعتراض را از اعضای هیات علمی دانشگاهها شنیدم كه به دلیل گرانی قیمت دلار نتوانستند در كنفرانسهای بینالمللی شركت كنند چون بعضی دانشگاهها، بودجه اعزام را قطع كردهاند و استادان هم توان پرداخت هزینه شركت در این كنفرانسها را ندارند.
تعداد زیادی از استادان ما، h ایندكس بالا دارند و مقالات متعددی در نشریات معتبر بینالمللی منتشر كردهاند و مقالاتشان، ارجاعات فراوانی دارد. این استادان، هر روز در ایمیلشان تعداد زیادی دعوتنامه از كنفرانسهای مختلف دریافت میكنند و به عنوان سخنران كلیدی دعوت میشوند ولی به شرط دریافت ویزا از كشور مقصد، برای خرید یك بلیت هواپیما باید حداقل هزار دلار پول بدهند و ثبتنام در كنفرانس هم حداقل 600 یورو و دو شب اقامت در هتل هم حداقل 1000 یورو هزینه دارد. بنابراین، شركت در كنفرانسهای بینالمللی، با بودجه فعلی دانشگاهها و با این هزینهها و با رقم حقوق استادان، اصلا امكانپذیر نیست. با اعتراضاتی كه چند ماه قبل بر سر حقوق استادان و اعضای هیات علمی ایجاد شد، رقم پرداختها تا حدی ترمیم شد ولی با همین ترمیم هم، حقوق ماهانه هیچ كدام از استادان ما از 600 دلار بیشتر نیست و حقوق ماهانه هیچ كدام از استاد تمامها هم از حدود هزار دلار بیشتر نیست و یك استادیار جوان، حداكثر 400 یا 500 دلار حقوق ماهانه میگیرد در حالی كه همین استادیار، اگر به دانشگاه كشورهای اطراف ایران برود، تا 5 هزار دلار حقوق ماهانه خواهد داشت. همكارم، 8 سال قبل با رتبه دانشیاری به دانشگاه یكی از كشورهای عربی رفت و 13 هزار دلار حقوق ماهانه میگرفت علاوه بر اینكه بابت راهاندازی یك آزمایشگاه، یك میلیون دلار به عنوان حق پژوهش دریافت كرد. همین اعداد و این وضعیت، باعث مهاجرت تعداد زیادی از استادان دانشگاهها شد. من در دانشكده مهندسی مكانیك دانشگاه تهران تدریس میكنم. در این دهه، تعدادی از استادان این دانشكده، با ماموریت پژوهشی یا فرصت مطالعاتی به امریكا و كانادا و سایر كشورها رفتند و تا امروز هم به ایران باز نگشتهاند. مهاجرت استادان همچنان ادامه دارد چون میبینند كه با این مشكلات اقتصادی و با این حقوق دریافتی، قادر به تامین مخارج زندگی خانواده نیستند. یك استادیار جوان دانشگاههای شهر تهران، با حقوق 50 یا 60 میلیون تومانی، چطور ازدواج كند و چطور اجاره خانه بدهد؟ مشكلات اقتصادی، آمار مهاجرت استادان را افزایش داده و دغدغه معیشت، باعث شده كه اعضای هیات علمی ناچار باشند برای جبران هزینههای زندگی، در كنار تحقیق و پژوهش به مشاغل دیگری هم مشغول شوند اگرچه كه در حوزه آموزش و پژوهش، بسیار قوی هستند ولی اگر دغدغه معاش نبود و تمركز استادان بهطور كامل بر مساله تحقیق و پژوهش صرف میشد، حتما بازدهی و عملكرد، به خصوص در حوزه فناوری بسیار افزایش مییافت. اگر این استادان میتوانستند به این كنفرانسها بروند و سخنرانی كنند، تا چه حد در مطرح شدن نام ایران و نام دانشگاههای ایران تاثیر داشت؟ خاصیت مهم حضور در كنفرانسهای بینالمللی، برقراری ارتباط بین استادان و ایجاد زمینه تحقیقات مشترك و امكان ایجاد ارتباط بین دانشگاههاست كه ما، تمام این فرصتها را از دست میدهیم. در این دهه، دیپلماسی علمی ایران ضعیف شد در حالی كه دیپلماسی علمی میتواند بازوی حمایتی دیپلماسی سیاسی هم باشد. برقراری ارتباط بین دانشگاههای كشورها، میتواند به بهبود روابط بین كشورها منجر شود.
در دهه اخیر، معاونان علمی فناوری روسای جمهور همواره از ناچیز بودن بودجه تحقیقاتی دانشگاهها شاكی بودند ولی با وجود این انتقاد مستمر، در این دهه در هیچ دولتی، هیچ ارتقا و بهبودی در بودجه تحقیقاتی دانشگاهها و بودجه پژوهش شاهد نبودیم و به نظر میرسد افزایش این بودجه، اولویت دولتها نیست.
وضعیت دانشگاههای ایران بابت بودجه پژوهشی افتضاح است. امروز، تعدادی شركت دانشبنیان تشكیل شده ولی همه شركتها با مشكلات اقتصادی مواجهند. در كشورهای پیشرفته، 5 تا 7 درصد تولید ناخالص ملی در حوزه پژوهش سرمایهگذاری میشود. در كشور ما، گفته میشود كه این سهم حدود 6 دهم درصد از تولید ناخالص ملی است ولی در واقعیت، این سهم، كمتر از 5 دهم درصد است. وقتی در مورد مشكلات اقتصادی دانشگاهها صحبت میكنیم، بهطور مشخص از وضعیت بودجه دانشگاهها میگوییم. كافی است در رتبه بندیهای جهانی، عدد بودجه دلاری 300 دانشگاه اول جهان را با عدد بودجه دلاری دانشگاههای ایران مقایسه كنید. اختلاف فاحش این اعداد، قابل باور نیست. بودجه 10 دانشگاه برتر جهان، چند 10 برابر بودجه دانشگاه تهران است در حالی كه دانشگاه تهران، به دلیل تدریس تمام رشتهها، یك دانشگاه جامع محسوب میشود. وقتی مواد آزمایشگاهی ندارید یا تجهیزات آزمایشگاهی شما، مربوط به 30 سال قبل است، شما نمیتوانید آزمایش انجام بدهید. امروز در دانشگاه تهران كه بزرگترین دانشگاه ایران است، با مشكل تجهیز آزمایشگاهها و تجهیزات آزمایشگاهی مواجهیم. آزمایشگاههای دانشگاه، بسیار بسیار عقب افتاده است و اصلا به روز نیست و تقریبا در هیچ سالی، بودجه خاصی برای تجهیز آزمایشگاهها تخصیص داده نمیشود و بنابراین، حتی نمیتوانیم انتظار افزایش این بودجه را داشته باشیم. استادان دانشگاه تهران ناچارند از بودجههای پژوهشی شخصیشان، تجهیزات ابتدایی آزمایشگاه را بخرند و تجهیزات اصلی هم اقلامی چند میلیون دلاری و به ندرت، قابل خریداری است. من یك دانشجوی مقطع دكترا داشتم كه در آزمایشگاه رابط بین دانشگاه هاروارد و mit مشغول به كار شد. زمانی كه در ایران درس میخواند، به دنبال میكروسكوپی میگشت كه نایاب بود و وقتی به این آزمایشگاه رفت برای من پیام داد كه از همین میكروسكوپ نایاب، به تعداد بسیار زیاد در تمام اتاقهای آزمایشگاه موجود است و تعجب كرده بود كه چرا در ایران حتی یك عدد از این میكروسكوپ موجود نیست. سرمایهگذاری بر دانشگاهها، فقط به منظور ارتقای رتبه جهانی نیست. دانشگاههای معتبر جهان كه رتبه بالایی دارند، با سرمایهگذاری، علاوه بر ارائه كیفیت قابل توجه، در حوزه علم و فناوری موفق شدند و به صنعت كشورشان كمك كردند و پروژههای بسیار بزرگی انجام دادند و فارغالتحصیلان بسیار عالی داشتند و مجموع این موفقیتها، به ارتقای رتبه جهانیشان منجر شد در حالی كه هدف از این سرمایهگذاری، ارتقای رتبه نبود بلكه هدف این بود كه دانشگاه تاثیرگذار و با كیفیت داشته باشند. 40سال قبل دانشگاههای ما بسیار ضعیف بودند چون تحصیلات تكمیلی نداشتند و تعداد فارغالتحصیلان و اعضای هیات علمیشان كم بود و با اینكه كیفیت علمی دانشگاهها، بسیار عالی بود ولی توسعه نیافته بودند. در این 40 سال، دانشگاهها توسعه بسیار عالی داشتند و هرچه از پیشرفتهای صنعتی و بهداشت و سلامت و كشاورزی میبینیم، به دلیل توسعه دانشگاههاست ولی برای دانشگاهها به اندازه كافی سرمایهگذاری نكردیم. سرمایهگذاری در دانشگاه، در دراز مدت جواب میدهد و از سرمایهگذاری امروز، 5 سال بعد جواب میگیریم. رییسجمهور میگوید دانشگاهها باید مشكلات كشور را حل كنند ولی چگونه ممكن است؟ دانشگاه با كیفیت، مرجع حل مشكلات كشور خواهد شد. نقش دانشگاهها در جامعه، یك نقش غیر مستقیم است. چرا صنعت خودروسازی ایران به اندازه كافی پیشرفت نكرد؟ دلیل اصلی، سیاستگذاری اشتباه دولت است چون تمام دولتها، به جای سرمایهگذاری بر تولید خودروی داخلی، به دنبال واردات خودرو بودند. سرمایهگذاری بر صنعت خودرو، یعنی سرمایهگذاری بر دانشگاه. اگر سرمایهگذاری بر صنعت خودروسازی، مثل سرمایهگذاری بر صنایع موشكی بود، به نتایج موفقیتآمیز میرسیدیم. سرمایهگذاری در دانشگاه، نیازمند درك و فهم عمیق است.
با استادان كه صحبت میكنیم، از دخالت نهادهای موازی در امور دانشگاهها شاكی هستند. مصداق این دخالتها را در دولت سیزدهم شاهد بودیم كه حتی درباره صلاحیت علمی استادان هم اظهارنظر میكردند و حتی برای ورود برخی نهادها به دانشگاهها هم زمینهسازی كردند. انتقاد جدی استادان، تاثیر منفی این مداخلات بر كیفیت آموزش است. مصداق مشخص این تاثیر منفی را هم در مصوبه سال 1400 شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشكی شاهدیم كه از اولین سال اجرای مصوبه، به دلیل نامتناسب بودن تعداد دانشجو با امكانات ناچیز آموزشی در حوزه تئوری و بالینی، آسیب زیادی به كیفیت آموزش پزشكی وارد شد. آیا این مداخلات، كیفیت آموزش در علوم پایه و فنی و مهندسی را هم به خطر انداخته است؟
استقلال دانشگاه، شاخص بسیار مهمی است. دانشگاه، یك نهاد علمی و متفاوت با تمام سازمانها و نهادهاست و دولتها نباید دانشگاهها را مثل یك وزارتخانه یا یك سازمان یا یك اداره ببینند. دانشگاه، یك محیط پویای دینامیك، در حال تغییر مستمر و نیازمند همگامی با روند جهانی است و باید در تصمیمگیری در زمینه پذیرش دانشجو و به خصوص در پذیرش دانشجوی تحصیلات تكمیلی و همچنین جذب هیات علمی، مستقل باشد در حالی كه در كشور ما، نهادهای متعددی در این موارد اظهارنظر میكنند و به عنوان نمونه، شورای عالی انقلاب فرهنگی برای دانشگاهها نقشه راه میدهد. این مداخلات باعث نابودی رقابت و مانع ارتقای كیفیت است چون رقابت، یكی از شاخصهای موثر در ارتقای رتبههای جهانی است. وقتی برای تمام دانشگاهها، یك دستورالعمل یكسان مینویسیم، رقابت و خلاقیت را از بین میبریم.
در جنگ 40 روزه ، بیش از 31 دانشگاه و مركز تحقیقاتی، به صورت مستقیم یا غیر مستقیم هدف حملات موشكی قرار گرفت و بهطور كامل تخریب شد یا آسیبهای جدی دید. پلتفرم هوش مصنوعی دانشگاه صنعتی شریف، پژوهشگاه پلاسمای دانشگاه شهید بهشتی و مركز تحقیقات ماهواره دانشگاه علم و صنعت، سه مركز مهم تحقیقاتی بودند كه در جنگ 40 روزه، به صورت مستقیم هدف حمله موشكی قرار گرفتند و تخریب شدند. تاثیر منفی تخریب چنین مراكزی چیست و چه مدت طول میكشد تا مراكز علمی و پژوهشی بازسازی و نوسازی شود؟
اینها، سرمایههای از دست رفتهای است كه ساخت دوبارهاش، حداقل بین 5 تا 10 سال طول میكشد مشروط به اینكه بودجهاش را داشته باشیم و تحریم نباشیم. تمام تجهیزات این مراكز تحقیقاتی و آزمایشگاهی، در شرایط تحریم و با قیمتی چند برابر گرانتر به دلیل دور زدن محدودیتها به ایران منتقل شد. برای طراحی و ساخت چند خودروی خورشیدی برقی، باید با دور زدن محدودیتها، یك موتور چند هزار دلاری را به قیمت 50 درصد گرانتر بخریم. كار علمی، زمانبر است و نتیجهگیری در بعضی موضوعات پژوهشی، چند سال طول میكشد. تحریمها باعث از بین رفتن ارتباطات بینالمللی شده و تاثیرات بسیار منفی بر بحثهای علمی و دانشگاهی داشته. امروز، اگر ارتباطمان با دنیا قطع شود، پیشرفت غیر ممكن است. بعضیها با یك ایده غلط تصور میكنند كه پیشرفت، حتی با قطع ارتباط با دنیا هم ممكن است در حالی كه اینطور نیست. تمام دانشگاههای امریكا، با دانشگاههای اروپا و چین ارتباط دارند و همین ارتباطات به پیشرفت كمك میكند چون حتی پیشرفتهترین نقطه جهان هم نیازمند ارتباطات است.
حملات موشكی به زیر ساختهای آموزشی و تخریب سه مركز تحقیقاتی در دانشگاههای صنعتی شریف، شهید بهشتی و علم و صنعت، آیا میتواند باعث افت بیشتر رتبه جهانی این دانشگاهها شود؟ آیا تخریب پلتفرم هوش مصنوعی در دانشگاه صنعتی شریف كه باعث ارتقای رتبه این دانشگاه شده بود، حالا تاثیر منفی در اعتبار جهانی این دانشگاه خواهد داشت؟ چه مدت طول میكشد تا رتبه كاهش یافته در رنكینگهای جهانی ترمیم شود و به ارتقا برسد؟
تخریب این مراكز حتما در رتبه جهانی این دانشگاهها تاثیر دارد. امروز، هوش مصنوعی یكی از محورهای اصلی توسعه علمی و صنعتی است و همین امروز، هوش مصنوعی در تمام پژوهشهای علمی به صورت گسترده مورد استفاده قرار میگیرد. پلتفرم هوش مصنوعی دانشگاه صنعتی شریف، 5 سال بعد میتوانست به یك مركز بینالمللی بسیار پیشرفته تبدیل شود كه با حمله موشكی و تخریب این مركز، این فرصت بهطور كامل از دست رفت. در واقع، تمام سرمایهگذاری و ثمردهی این مركز بهطور كامل نابود شد و حالا برای نوسازی باید تجهیزات جدید تهیه شود. در صنعت هم با همین وضع مواجهیم. بعد از حملات موشكی به كارخانهها، بسیار شنیدیم كه گفتند اشكالی ندارد و اگر پولش را داشته باشیم، دوباره میسازیم در حالی كه واقعیت این است كه حتی به شرط داشتن پول كافی، ساخت این كارخانه حداقل سه سال طول میكشد مشروط به اینكه تحریمها هم اجازه ساخت كارخانه را بدهد.