این روزها خرید و فروش طلای آنلاین به یكی از پرطرفدارترین روش‌های معاملاتی به خصوص در بین طبقه متوسط و رو به پایین تبدیل شده است. آن هم در حالی كه اتحادیه طلا و جواهر دایم نسبت به خرید آنلاین طلا هشدار می‌دهند و در مقابل مردم را به خرید فیزیكی طلا آن هم از طلافروشی‌های معتبر تشویق می‌كند؛ هشداری كه ظاهرا تاكنون نتیجه نداشته است بر همین اساس چندی پیش یكی از پلتفرم‌های فروش طلای آنلاین محكوم به خالی‌فروشی شد. رویدادی كه سر و صدای زیادی به راه انداخت. این درحالی است كه وقتی  وارد این سایت فروش طلا می‌شدید یا هنوز وارد می‌شوید نوشته شده (امكان خرید آنلاین طلا، فروش یا حتی تحویل و خرید طلای آبشده با هر سرمایه‌ای شدنی است) و به لطف پشتوانه بانكی، می‌توانید پس‌انداز امن و مطمئنی را تجربه كنید. پایین این سایت نیز اعلام شده «این پلتفرم انواع مجوزها را از (وزارت صنعت، معدن و تجارت، اتاق بازرگانی ایران، انجمن فین تك، سازمان نظام صنفی یارانه‌ای و نماد تجارت الكترونیكی اخذ كرده است).» حتی قیمت روز طلا و تعداد كاربران سایت، حجم معاملات، تعداد شعبات و میزان طلای تحویلی هم در سایت قابل مشاهده است. همچنین مزایای خرید و نحوه استفاده از این اپلیكیشن نیز توضیح داده شده است.  با این حال كاربران این سایت چندی پیش مطرح كردند كه با تأخیرهای طولانی در دریافت وجه حاصل از فروش طلا یا تحویل فیزیكی آن مواجه شده‌اند و برخی كاربران گزارش داده‌اند كه با وجود ثبت درخواست، هفته‌ها بدون دریافت پول یا طلا بلاتكلیف مانده‌اند.

تخلفات و ریسك‌های رایج در پلتفرم‌های مشابه

خالی فروشی بزرگ‌ترین ریسك در بازار طلاست، به این معنی كه طلایی كه فروخته می‌شود وجود فیزیكی ندارد. برخی پلتفرم‌ها بدون داشتن طلای كافی، به كاربران وعده دارایی می‌دهند. آمارها از انباشت بیش از ۲۰۰ هزار فقره خالی‌فروشی و ۵۰۸ پرونده كلاهبرداری در این حوزه خبر می‌دهند. برخی پلتفرم‌ها بدون داشتن مجوز، اقدام به معاملات صوری و قیمت‌سازی مصنوعی می‌كنند تا حباب قیمتی ایجاد كنند. این معاملات غیرشفاف زمینه‌ساز رانت اطلاعاتی و پولشویی است.

نبود متولی مشخص و خلأ نظارتی

ضمن آنكه بین نهادهای نظارتی مانند؛ بانك مركزی، وزارت صمت و اتحادیه طلا بر سر مسوولیت نظارت بر این پلتفرم‌ها اختلاف وجود دارد كه این پاس‌كاری مسوولیت باعث شده تا پلتفرم‌های متخلف بدون نظارت كافی فعالیت كنند. همچنین برخی از این واحدها با وجود باطل شدن مجوزشان، همچنان آن را در سایت خود درج می‌كنند، همچنین ضعف در احراز هویت اصولی باعث شده تا بسیاری از پرونده‌های كلاهبرداری قابل پیشگیری نباشند.

افزایش نگرانی‌ها درباره خالی‌فروشی

یك طلافروش در خیابان كریم‌خان زند با هشدار نسبت به سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های آنلاین خرید و فروش طلا به «اعتماد» می‌گوید: مردم نباید در شرایط فعلی سرمایه خود را در اختیار این پلتفرم‌ها قرار دهند و بهتر است در صورت تمایل به خرید طلا، طلای فیزیكی خریداری كنند و آن را تحویل بگیرند. او با اشاره به نگرانی‌ها درباره خالی‌فروشی برخی پلتفرم‌ها توضیح می‌دهد: یكی از مشكلات جدی این بازار آن است كه مشخص نیست برخی از این مجموعه‌ها به اندازه طلایی كه به مردم می‌فروشند، موجودی واقعی و پشتوانه فیزیكی دارند یا خیر. به نظر می‌رسد برخی پلتفرم‌ها بدون برخورداری از موجودی كافی، تعهدات فروش ایجاد می‌كنند و این مساله می‌تواند سرمایه مردم را با خطر مواجه كند. این طلافروش با اشاره به فعالیت برخی مجموعه‌ها در محدوده خیابان كریم‌خان می‌افزاید: حتی مواردی وجود داشته كه یك مجموعه با اجاره مغازه و نصب تابلو، مقدمات فعالیت خود را فراهم كرده، اما پس از گذشت یك ماه هنوز فعالیت مشخصی نداشته است. چنین اتفاقاتی نشان می‌دهد صرف داشتن دفتر، مغازه یا مجوز نمی‌تواند نشانه اعتبار و امنیت یك پلتفرم باشد. او همچنین نسبت به سازوكار صدور مجوز و نظارت بر این كسب‌وكارها انتقاد می‌كند و معتقد است؛ پرداختن به موضوع مجوز كافی نیست، بلكه باید مشخص شود چه نهادی بر موجودی واقعی طلا، معاملات و تعهدات این پلتفرم‌ها نظارت می‌كند. به گفته او، تا زمانی كه نظارت موثر و ضمانت اجرایی كافی وجود نداشته باشد، ورود مردم به این بازار می‌تواند ریسك بالایی داشته باشد و خرید طلای فیزیكی و تحویل گرفتن آن، گزینه مطمئن‌تری برای حفظ سرمایه خواهد بود.

خرید طلای فیزیكی گزینه مطمئن‌تری است

یك طلافروش دیگر در مركز شهر تهران در گفت‌وگو با «اعتماد»، با اشاره به افزایش تبلیغات پلتفرم‌های آنلاین خرید و فروش طلا، نسبت به سرمایه‌گذاری در این بسترها هشدار می‌دهد و معتقد است؛ خرید طلای فیزیكی همچنان گزینه مطمئن‌تری برای افرادی است كه قصد حفظ ارزش دارایی خود را دارند. او در پاسخ به پرسشی درباره سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های آنلاین طلا می‌گوید: بنده ترجیح می‌دهم در این پلتفرم‌ها سرمایه‌گذاری نكنم. توصیه‌ام به مردم این است كه به جای اعتماد به موجودی ثبت‌شده در یك سامانه، طلا را به شكل فیزیكی خریداری كنند و تحویل بگیرند. حتی اگر امكان خرید با مبالغ كم وجود دارد، بهتر است افراد متناسب با توان مالی خود، مقدار كمتری طلا بخرند، اما مالكیت و دسترسی مستقیم به دارایی‌شان داشته باشند. این طلافروش با اشاره به اینكه برخی صندوق‌های سرمایه‌گذاری طلا و صندوق‌های درآمد ثابت از مجوزهای رسمی برخوردارند، ادامه می‌دهد: صندوق‌های بورسی تحت نظارت نهادهای مشخص فعالیت می‌كنند و مجوزهای قانونی دارند، اما مساله اصلی این است كه اگر برای این مجموعه‌ها مشكلی به وجود بیاید، سرمایه‌گذار تا چه اندازه می‌تواند به حقوق خود دسترسی پیدا كند؟ آیا صرف داشتن مجوز از وزارت صمت یا بانك مركزی تضمین می‌كند كه در صورت بروز مشكل، سرمایه مردم بدون دردسر بازگردانده شود؟ او معتقد است؛ سرمایه‌گذاران باید پیش از ورود به هر بازاری، علاوه بر بررسی مجوزها، درباره سازوكار پاسخگویی، ضمانت بازپرداخت و نحوه پیگیری حقوقی در صورت بروز اختلاف تحقیق كنند. این فعال صنف طلا تأكید می‌كند: بنده با توجه به تجربه‌ای كه در این بازار دارم، شخصا سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های آنلاین را انتخاب نمی‌كنم. ممكن است فرد سرمایه زیادی نداشته باشد، اما همان مبلغ اندك نیز حاصل زحمت اوست و نباید بدون بررسی كافی در معرض ریسك قرار بگیرد. مردم باید پیش از سرمایه‌گذاری بدانند اگر سامانه با مشكل مواجه شد، دقیقا به كجا باید مراجعه كنند و چه مرجعی پاسخگوی سرمایه آنها خواهد بود.

ضرورت تحقیق در مورد پلتفرم‌های فروش طلا

یك طلافروش دیگر در گفت‌وگو با «اعتماد»، در پاسخ به پرسشی درباره سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های آنلاین خرید و فروش طلا، خرید فیزیكی طلا را گزینه مناسب‌تری می‌داند و نسبت به سپردن سرمایه به این سامانه‌ها با احتیاط برخورد می‌كند. او با اشاره به نگرانی‌های مطرح ‌شده درباره عملكرد برخی پلتفرم‌های فروش آنلاین طلا می‌گوید: اگر بخواهم توصیه‌ای داشته باشم، ترجیح می‌دهم افراد به جای سرمایه‌گذاری در این پلتفرم‌ها، طلای فیزیكی خریداری كنند. زمانی كه فرد طلا را به شكل فیزیكی می‌خرد، دارایی در اختیار خودش قرار دارد و برای دسترسی به سرمایه‌اش به عملكرد یك سامانه یا شركت وابسته نیست. این فعال صنف طلا با تأكید بر اینكه درباره اعتبار و عملكرد همه پلتفرم‌های فعال در بازار اطلاعات كافی ندارد، ادامه می‌دهد: ما شناخت مستقیمی از تمام این مجموعه‌ها نداریم و نمی‌توانیم درباره عملكرد تك‌تك آنها اظهارنظر قطعی كنیم، اما به‌طور كلی نگهداری طلای فیزیكی می‌تواند اطمینان خاطر بیشتری برای خریدار ایجاد كند. او در عین حال تأكید می‌كند: تصمیم نهایی برای سرمایه‌گذاری بر عهده خود افراد است، اما بهتر است پیش از انتخاب هر پلتفرمی، درباره اعتبار مجموعه، مجوزها و نحوه تحویل طلا تحقیق كنند.  به اعتقاد او، در شرایطی كه نگرانی‌هایی درباره فعالیت این سامانه‌ها وجود دارد، خرید فیزیكی طلا انتخاب محتاطانه‌تری خواهد بود.

نگرانی از پشتوانه طلای خریداری شده

یك سرمایه‌گذار در بازار طلای آنلاین، نیز با اشاره به تجربه شخصی خود از خرید طلا در پلتفرم‌هایی مانند؛ بلوبانك و دیجی‌كالا، به «اعتماد» می‌گوید: خرید آنلاین طلا برای افرادی كه قصد پس‌انداز مبالغ خرد دارند جذابیت‌هایی دارد، اما همچنان نگرانی درباره پشتوانه واقعی این معاملات و امنیت سرمایه كاربران وجود دارد. او توضیح می‌دهد: من هر زمان مبلغ مازادی در اختیار داشته باشم، بخشی از آن را از طریق پلتفرم بلوبانك به طلا تبدیل می‌كنم. یكی از قابلیت‌های جذاب این سامانه‌ها امكان استفاده از طلای خریداری ‌شده به عنوان وثیقه برای دریافت اعتبار یا تسهیلات است. در واقع، فرد می‌تواند بدون فروش دارایی خود، از اعتبار حاصل از آن برای تأمین نیازهای مالی استفاده كند. این سرمایه‌گذار با اشاره به تجربه شخصی خود می‌افزاید: در تیرماه امسال حدود ۵۰ میلیون تومان از محل كارم وام دریافت كردم و آن را در پلتفرم بلوبانك طلا خریدم. اوایل شهریور ماه كه به پول نیاز پیدا كردم، طلای خریداری‌شده را فروختم و ارزش سرمایه‌ام به حدود ۸۰ تا ۹۰ میلیون تومان رسیده بود به این ترتیب، در فاصله كوتاهی ارزش دارایی‌ام افزایش پیدا كرد. او همچنین از استقبال برخی كاربران از خرید طلای آنلاین در دیجی‌كالا گفت و توضیح داد: بعضی افراد مبالغ پنج یا ۱۰ میلیون تومانی را وارد این بازار می‌كنند و به‌تدریج برای خود پس‌انداز طلایی تشكیل می‌دهند و امكان دریافت اعتبار با وثیقه گذاشتن طلا نیز از دیگر قابلیت‌هایی است كه برای كاربران جذابیت دارد. با این حال، این سرمایه‌گذار تأكید می‌كند: با وجود تجربه مثبت خود، همچنان نگران امنیت دارایی‌هاست و می‌پرسد اگر پشتوانه فیزیكی كافی برای طلای فروخته ‌شده وجود نداشته باشد، تكلیف سرمایه مردم چه خواهد شد؟  به اعتقاد او، نبود نظارت و ضمانت روشن از سوی نهادهای مسوول، همچنان مهم‌ترین نگرانی در این بازار است.

ساماندهی پلتفرم‌های طلا

رضا الفت‌نسب، رییس اتحادیه كشوری كسب‌وكارهای مجازی در گفت‌وگو با «اعتماد» در آخرین وضعیت نظارت بر پلتفرم‌های فروش طلا می‌گوید: راه‌اندازی سامانه نظارتی بانك مركزی یكی از الزامات ساماندهی فعالیت پلتفرم‌های فروش آنلاین طلا محسوب می‌شود كه از دو هفته پیش این سامانه راه‌اندازی شده كه فرآیند اتصال شركت‌های واجد شرایط از نظر فنی در دست انجام و تكمیل است. تا پایان هفته گذشته بیش از ده پلتفرم آنلاین فروش طلا به این سامانه نظارتی وصل شده بود و در روزهای آینده نیز به وب‌سایت اتحادیه كشوری كسب و كارهای مجازی معرفی خواهند شد و پس از اتصال شركت‌ها به سامانه و مشخص شدن وضعیت نظارت، می‌توان درباره شرایط فعالیت این كسب‌وكارها و نحوه كنترل عملكرد آنها با دقت بیشتری اظهارنظر كرد.

او می‌افزاید: فعالیت پلتفرم‌های فروش آنلاین طلا به دلیل ماهیت كسب‌وكار و ارتباط مستقیم با دارایی مردم، به سازوكار نظارتی مشخص و مستمری نیاز داشت، در این مدل كسب‌وكار، طلا به ‌صورت دیجیتال به مشتریان فروخته می‌شود و به همین دلیل، باید امكان بررسی میزان طلای موجود، تعهدات پلتفرم‌ها در برابر مشتریان و نحوه نگهداری دارایی‌ها فراهم باشد. الفت‌نسب معتقد است: سامانه ناظر باید به‌گونه‌ای طراحی می‌شد تا بانك مركزی بتواند بر عملكرد كسب‌وكارهای فعال در این حوزه نظارت داشته باشد. در حال حاضر، درباره برخی ابعاد نظارت، از جمله نحوه نگهداری طلا و سازوكارهای اجرایی آن، اختلاف دیدگاه‌هایی وجود دارد. این موضوع باید در چارچوب ضوابط و مقررات مشخص تعیین تكلیف شود تا همه فعالان بازار از یك الگوی نظارتی واحد پیروی كنند. البته ابزارهایی مانند MPLS كه یك بستر ارتباطی خصوصی است باید توسط مخابرات اجرا شود. از نگاه رییس اتحادیه كشوری كسب‌وكارهای مجازی، یكی از موضوعات مهم در فعالیت پلتفرم‌های فروش آنلاین طلا، اطمینان از وجود طلای كافی در برابر تعهداتی است كه به مشتریان داده می‌شود. به این معنا كه پلتفرم باید طلای مورد نیاز برای ایفای تعهدات خود را در خزانه داشته باشد و امكان بررسی و تطبیق موجودی طلا با میزان فروش و تعهدات آن فراهم باشد تا اجازه فروش طلا به همان میزانی كه در خزانه مهیا شده، فراهم شود. او می‌افزاید: در گذشته امكان رصد لحظه‌ای و برخط همه اطلاعات مورد نیاز به شكل كامل فراهم نبود و بررسی میزان تعهدات و موجودی طلا تا حدی از طریق فرآیندهای دستی و در بازه‌های زمانی مشخص انجام می‌شد. طبیعی است كه چنین شیوه‌ای با نظارت مستمر و برخط تفاوت داشت و نمی‌توانست به اندازه یك سامانه یكپارچه، امكان كنترل لحظه‌ای اطلاعات را فراهم كند. الفت‌نسب می‌افزاید: راه‌اندازی سامانه نظارتی و اتصال پلتفرم‌ها به آن می‌تواند زمینه شفافیت بیشتر در معاملات آنلاین طلا را فراهم كند، با این حال، تحقق این هدف به تعیین دقیق ضوابط، رفع اختلاف‌نظرها درباره شیوه نظارت و فراهم شدن امكان رصد برخط موجودی طلا و تعهدات كسب‌وكارها وابسته است. از این رو، فعالیت سامانه نظارتی بانك مركزی می‌تواند گامی مهم در جهت ساماندهی بازار فروش آنلاین طلا و افزایش شفافیت در فعالیت این پلتفرم‌ها باشد.