افزایش نرخ سوم بنزین از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان از بامداد ۱۷ شهریور ۱۴۰۵، در ظاهر تنها یك تغییر قیمت برای بخشی از مصرف سوخت است، اما اثر واقعی آن را باید در بازار مصرف جستوجو كرد؛ بازاری كه در آن بنزین فقط هزینه سوخت خودرو نیست، بلكه بخشی از هزینه جابهجایی مسافر، حمل كالا، توزیع مواد غذایی، ارسال سفارش، خدمات شهری و حتی قیمت تمام شده تولید و فروش كالاها را تشكیل میدهد. البته به صورت دورهای هر رشدی در قیمت سوخت حتی اندك، انتظارات تورمی را رقم میزند. انتظاراتی كه برخی گروهها از آن اثر میگیرند و برخی صرفا از آن سوءاستفاده میكنند؛ بدون اینكه رشد قیمت بنزین و انتظارات تورمی ناشی از آن روی آن بخش اثری مستقیم یا حتی غیرمستقیم داشته باشد. در ضمن این افزایش به معنای گران شدن تمام بنزین مصرفی خانوارها نیست. بر اساس اعلام دولت، سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ ۱۵۰۰ تومان و سهمیه ۵۰ لیتری با نرخ ۳۰۰۰ تومان بدون تغییر باقی مانده و نرخ ۱۰ هزار تومانی عمدتا برای مصرف مازاد و استفاده از كارت جایگاه اعمال میشود. همین موضوع باعث میشود اثر مستقیم افزایش قیمت برای همه خودروها یكسان نباشد. اما برای رانندگان حرفهای، خودروهای پرمصرف و ناوگان حملونقل، مساله متفاوت است.
پرواز قیمت در تاكسیهای اینترنتی
یكی از نخستین بازارهایی كه بعد از افزایش قیمت بنزین زیر ذرهبین قرار گرفت، تاكسیهای اینترنتی است. هزینه سوخت برای راننده تاكسی اینترنتی، بخشی از هزینه مستقیم فعالیت روزانه محسوب میشود و افزایش نرخ سوخت میتواند حاشیه سود راننده را كاهش دهد. به همین دلیل بحث افزایش كرایه تاكسیهای اینترنتی بلافاصله پس از اعلام نرخ جدید بنزین مطرح شد.همزمان معاون وزیر نفت از برنامههایی برای جلوگیری از افزایش كرایه تاكسیهای اینترنتی سخن گفته و اعلام كرده دولت برای تامین سوخت این ناوگان طرحهایی در دست دارد.
افزایش هزینه رفتوآمد در روزهای اخیر، برای مسافرانی كه به صورت روزانه از تاكسیهای اینترنتی استفاده میكنند، محسوس شده است. یك شهروند با اشاره به افزایش قیمت سفرهای تاكسی اینترنتی به «اعتماد» میگوید كه نرخ مسیرهای روزمره او طی یك هفته گذشته حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش پیدا كرده است؛ افزایشی كه در مقایسه با نرخهای پیش از جنگ و حتی ماههای گذشته، بیشتر به چشم میآید. به گفته او، این افزایش تنها به یك مسیر مشخص محدود نیست و در ساعات مختلف روز و با توجه به شرایط ترافیكی، قیمت سفرها تغییر میكند. او با اشاره به یكی از مسیرهای روزانه خود عنوان میكند: پیش از جنگ، هزینه برخی سفرهای صبحگاهی او، بهویژه پیش از ساعت ۷ صبح، كمتر از ۸۰ هزار تومان بوده، اما در حال حاضر همین مسیر با شرایط مشابه به حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ هزار تومان رسیده است. به گفته این شهروند، مقایسه قیمتهای فعلی با دوره پیش از جنگ نشان میدهد هزینه برخی مسیرهای روزانه در برخی مسیرهای پرتردد حتی حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد بیشتر هم شده است. این شهروند درباره علت افزایش نرخ سفرهای تاكسی اینترنتی میگوید: قیمتگذاری سفر در این سامانه تنها به هزینه سوخت مربوط نمیشود و عواملی مانند مسافت و وضعیت ترافیك نیز در تعیین نرخ نهایی اثر دارد. بنابراین در ساعات پرتردد كه زمان سفر افزایش پیدا میكند، هزینه پرداختی مسافر نیز میتواند بیشتر شود. او میگوید: فرمول تاكسی اینترنتی بر اساس مسافت و ترافیك محاسبه میشود و به همین دلیل اگر در یك مسیر مشخص، زمان سفر به دلیل ترافیك افزایش پیدا كند، قیمت نیز تحت تاثیر قرار میگیرد. به اعتقاد این شهروند، افزایش هزینه رفتوآمد را نمیتوان تنها به افزایش قیمت بنزین نسبت داد، زیرا هزینههای دیگری نیز در قیمت تمام شده فعالیت رانندگان نقش دارد. استهلاك خودرو، تعمیرات، قطعات، نگهداری و سایر هزینههای مرتبط با خودرو از جمله عواملی هستند كه در كنار هزینه سوخت، بر اقتصاد فعالیت رانندگان تاكسیهای اینترنتی اثر میگذارند. او تاكید میكند: اگر قیمت سفرها به اندازهای پایین تعیین شود كه هزینههای راننده را پوشش ندهد، ادامه فعالیت برای راننده صرفه اقتصادی نخواهد داشت. از سوی دیگر، افزایش این هزینهها در نهایت خود را در قیمت سفر مسافر نشان میدهد. این شهروند همچنین پیشبینی میكند: با آغاز مهرماه و افزایش رفتوآمدهای روزانه، بهویژه به دلیل بازگشایی مدارس و افزایش ترافیك شهری، هزینه برخی مسیرها ممكن است بیشتر شود.
به گفته او، افزایش حجم تردد و طولانیتر شدن زمان سفر میتواند در كنار سایر هزینهها، بر نرخ نهایی سفرهای تاكسیهای اینترنتی اثر بگذارد. او میگوید: فروشگاه لباس دارد و مطمئنا افزایش هزینه حمل و نقل بر قیمت پوشاك هم اثرگذار خواهد بود. بر این اساس، تجربه روزمره این شهروند نشان میدهد افزایش هزینه رفتوآمد با تاكسی اینترنتی در مسیرهای معمول، در هفتههای اخیر محسوس بوده و فاصله نرخ فعلی با دوره پیش از جنگ نیز در برخی مسیرها قابل توجه است. شهروند دیگری در مورد تغییر قیمتها به «اعتماد» میگوید: كرایه سفر ۷ دقیقهای از ۸۰ به ۱۳۰ هزار تومان رسیده است. این شهروند میافزاید: من یك مسیر مشخص و تقریبا ثابت را با تاكسی اینترنتی طی میكنم كه مدت زمان آن حدود ۷ دقیقه است. پیش از این برای همین مسیر حدود ۸۰ هزار تومان پرداخت میكردم، اما در حال حاضر هزینه سفر به حدود ۱۳۰ هزار تومان رسیده است. به گفته او، این افزایش قیمت در شرایطی اتفاق افتاده كه مسیر و مقصد تغییری نكرده و فاصله سفر نیز همان مقدار قبلی است. او ادامه میدهد: وقتی مسیر ثابت است و تنها حدود ۷ دقیقه طول میكشد، افزایش ۵۰ هزار تومانی هزینه سفر كاملا محسوس است، به خصوص برای كسی كه هر روز مجبور است برای رفتوآمد از تاكسی اینترنتی استفاده كند. این شهروند معتقد است؛ بخشی از تغییرات نرخ سفر میتواند به شرایط ترافیكی و افزایش هزینههای رانندگان مربوط باشد، اما برای مسافر آنچه در نهایت اهمیت دارد، مبلغی است كه هنگام درخواست خودرو روی صفحه نمایش داده میشود. او میگوید: اگر این افزایش قیمت در سفرهای كوتاه هم ادامه پیدا كند، هزینه رفتوآمد روزانه خانوارها بیشتر میشود. به گفته این شهروند، افزایش كرایه یك سفر كوتاه از ۸۰ هزار تومان به ۱۳۰ هزار تومان یعنی حدود ۶۲ درصد افزایش در هزینه همان مسیر؛ موضوعی كه در صورت تكرار روزانه، رقم قابل توجهی را به هزینه ماهانه رفتوآمد اضافه میكند. او تاكید میكند: برای بسیاری از شهروندان، تاكسی اینترنتی بخشی از رفتوآمد روزمره شده و بنابراین حتی افزایشهای چند ده هزار تومانی در هر سفر نیز در مجموع ماهانه فشار بیشتری به هزینههای خانوار وارد میكند.
رشدی كه دستوری نشد
اما مساله مهم اینجاست كه حتی اگر دولت اجازه افزایش رسمی كرایه را ندهد، هزینه اقتصادی راننده از بین نمیرود. رانندهای كه روزانه چند ساعت در خیابان تردد میكند، با افزایش هزینه سوخت، استهلاك، تعمیرات و سایر هزینههای خودرو مواجه میشود. در چنین شرایطی ممكن است اثر افزایش قیمت نه در نرخ رسمی هر سفر، بلكه در كاهش فعالیت رانندگان، افزایش زمان انتظار مسافر یا افزایش قیمت در ساعات پرترافیك ظاهر شود. یكی از پلتفرمهای اینترنتی (تاكسی) نیز پیش از این توضیح داده بود كه قیمت سفر فقط به بنزین وابسته نیست و عواملی مانند تورم، قیمت خودرو، قطعات یدكی و هزینههای جاری نیز در تعیین قیمت اثر دارند. بنابراین افزایش قیمت سوخت در كنار سایر هزینهها قرار میگیرد و فشار آن میتواند به تدریج در نرخ نهایی سفر نمایان شود. در تاكسیهای شهری وضعیت متفاوت است. در برخی شهرها بعد از افزایش نرخ بنزین اعلام شده كه كرایههای مصوب فعلا تغییر نمیكند. برای نمونه، در مشهد اعلام شده افزایش نرخ بنزین موجب بازنگری فوری در كرایه تاكسیها نمیشود و نرخهای مصوب ابتدای سال همچنان ملاك خواهد بود. همچنین سهمیههای مشخصی برای تاكسیهای دوگانهسوز و بنزینی در نظر گرفته شده است. در تهران نیز در مقطع قبلی افزایش قیمت بنزین، تاكسیرانی تاكید كرده بود كه نرخ مصوب تغییر نمیكند و دریافت كرایه اضافه تخلف محسوب میشود. اما ثابت ماندن نرخ مصوب لزوما به معنای ثابت ماندن هزینه واقعی جابهجایی نیست. تاكسیدار باید هزینه سوخت، تعمیرات، لاستیك، روغن و استهلاك خودرو را از محل درآمد خود تامین كند. بنابراین اگر نرخ كرایه برای مدت طولانی ثابت بماند، بخشی از افزایش هزینه به كاهش درآمد واقعی راننده منتقل خواهد شد و در مرحله بعد میتواند به كاهش عرضه تاكسی یا فشار برای افزایش رسمی نرخها منجر شود. اثر بنزین ۱۰ هزار تومانی در حمل بار اهمیت بیشتری دارد. یك خودروی شخصی ممكن است تنها بخشی از مصرف خود را با نرخ سوم تامین كند، اما خودروهای فعال در جابهجایی كالا به صورت روزانه و در مسافتهای طولانی حركت میكنند. در بازار حملونقل جادهای، نرخ كرایه بر اساس مسافت، وزن بار، نوع وسیله نقلیه و هزینههای عملیاتی تعیین میشود. در سال ۱۴۰۵ نیز نرخهای حمل بار بر مبنای فرمول تنكیلومتر سازمان راهداری بهروزرسانی شده است. برای درك ابعاد هزینه، نرخهای منتشر شده برای حمل با كامیون در مسیرهای مختلف نشان میدهد كرایه جابهجایی یك كامیون از تهران به مقصدهای مختلف میتواند از چند میلیون تا دهها میلیون تومان متغیر باشد؛ بنابراین حتی تغییر در یكی از اجزای هزینه حمل میتواند برای صاحب بار و در نهایت مصرفكننده اهمیت داشته باشد. نكته اینجاست كه بنزین تنها برای كامیونها مساله نیست. وانتبارها، نیسانها، كامیونتها و خودروهای توزیع شهری نیز در زنجیره رساندن كالا از عمدهفروش به فروشگاه نقش دارند. در نتیجه حتی كالایی كه در كارخانه یا مزرعه هیچ تغییری در قیمت نداشته، ممكن است هنگام رسیدن به فروشگاه با هزینه حمل بالاتری مواجه شود.
بازار مواد غذایی به هم ریخت
مواد غذایی یكی از حساسترین بخشهای بازار مصرف در برابر هزینه حمل هستند. میوه، سبزی، گوشت، مرغ، لبنیات و بسیاری از كالاهای روزمره قبل از رسیدن به مصرفكننده چند مرحله جابهجا میشوند. در این زنجیره، افزایش قیمت سوخت به تنهایی تعیینكننده قیمت نهایی نیست، اما به هزینه تمامشده اضافه میشود. این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میكند كه تورم عمومی اقتصاد نیز بالاست. بر اساس گزارشهای منتشر شده درباره تورم مرداد ۱۴۰۵، تورم ماهانه گروه خوراكیها، آشامیدنیها و دخانیات ۳.۶ درصد و تورم ماهانه كالاهای غیرخوراكی و خدمات ۳.۳ درصد اعلام شده است. بنابراین بنزین ۱۰ هزار تومانی وارد بازاری شده كه پیش از آن نیز با افزایش هزینههای مختلف مواجه بوده است. در چنین شرایطی ممكن است سهم مستقیم بنزین در قیمت یك كالا كوچك باشد، اما وقتی هزینه سوخت با هزینه بستهبندی، دستمزد، اجاره، مواد اولیه، حمل و توزیع جمع شود، اثر نهایی برای مصرفكننده قابل توجهتر خواهد شد.
غذا گرانتر شد
اثر بعدی را میتوان در بازار غذا و ارسال سفارش مشاهده كرد. یك سفارش رستورانی ممكن است در ظاهر هیچ ارتباطی با قیمت بنزین نداشته باشد، اما غذا باید با موتور یا خودرو به مشتری برسد. در طرف دیگر، رستوران برای خرید مواد اولیه خود نیز به شبكه حملونقل وابسته است. گوشت، مرغ، برنج، روغن، سبزیجات، نوشیدنی و مواد بستهبندی باید از تولیدكننده یا عمدهفروش به رستوران منتقل شود. در نتیجه افزایش قیمت سوخت میتواند در دو نقطه به رستوران فشار وارد كند؛ نخست در هزینه خرید مواد اولیه و دوم در هزینه ارسال سفارش. اگر رستوران بخواهد حاشیه سود خود را حفظ كند، بخشی از این هزینه ممكن است به قیمت غذا منتقل شود.
بازار مبهم پوشاك
پوشاك احتمالا با فاصله زمانی بیشتری از افزایش قیمت بنزین واكنش نشان میدهد. دلیل آن این است كه سهم مستقیم سوخت در قیمت یك لباس نسبت به حملونقل، مواد اولیه، اجاره، دستمزد، نرخ ارز و هزینه تولید كمتر است.
اما لباس نیز یكبار از كارخانه یا واردكننده به عمدهفروش و سپس به فروشگاه منتقل میشود. اگر كالا از خارج كشور وارد شده باشد، هزینه حمل داخلی بعد از ورود به كشور همچنان وجود دارد. بنابراین نمیتوان گفت افزایش بنزین مستقیما مثلا قیمت یك شلوار را ۱۰ درصد افزایش میدهد. چنین رابطهای از نظر اقتصادی قابل دفاع نیست. اثر بنزین بر پوشاك غیرمستقیم و چندمرحلهای است و زمانی پررنگ میشود كه همزمان سایر هزینههای تولید و توزیع نیز افزایش پیدا كنند. شاید مهمترین اثر بنزین ۱۰ هزار تومانی در كوتاهمدت نه هزینه واقعی سوخت، بلكه انتظارات تورمی باشد. فرارو نیز در بررسی اثر بنزین ۱۰ هزار تومانی بر بازار تاكید كرده كه نخستین اثر افزایش قیمت میتواند افزایش انتظارات تورمی باشد و پس از آن هزینه حملونقل و كالاها و خدمات وابسته به حمل تحت تاثیر قرار گیرند. این همان جایی است كه بازار میتواند از هزینه واقعی جلو بزند. فروشندهای كه میداند هفته آینده برای ارسال كالا باید هزینه بیشتری پرداخت كند، ممكن است قیمت را امروز افزایش دهد. رانندهای كه احتمال میدهد هزینه خودرو بالا برود، ممكن است از امروز نرخ پیشنهادی خود را تغییر دهد. تولیدكنندهای كه انتظار افزایش هزینه توزیع دارد، ممكن است قیمت فروش را پیشاپیش اصلاح كند. در چنین وضعیتی، بنزین به یك سیگنال قیمتی برای بازار تبدیل میشود. در نهایت، مصرفكننده باید هزینه تمام این زنجیره را پرداخت كند. اما شدت اثر برای همه كالاها یكسان نیست. كالاهایی كه سهم حملونقل در قیمت تمام شده آنها بیشتر است، مانند برخی محصولات كشاورزی و كالاهای حجیم، آسیبپذیرتر هستند. خدماتی مانند تاكسی و حملونقل نیز سریعتر واكنش نشان میدهند. در مقابل، كالاهایی مانند پوشاك ممكن است با فاصله زمانی و از مسیر افزایش هزینه توزیع و تولید تحت تاثیر قرار بگیرند. از این منظر، بنزین ۱۰ هزار تومانی را نباید تنها با این پرسش سنجید كه هر خانوار ماهانه چقدر بیشتر برای سوخت پرداخت میكند. پرسش مهمتر این است كه این تغییر قیمت چه مقدار به هزینه جابهجایی، توزیع و تولید اضافه میكند.